Nieistniejący Zakon Duchaków w Krakowie – rekonstrukcja

Zakon Duchaków w Krakowie – makieta z brązu i zapomniana historia

fotogrametria, trójwymiarowa rekonstrukcja dawnego Krakowa

Model wykonał: Atlas 3D – fotogrametria Polska

W miejscu, gdzie dzisiaj wznosi się eklektyczny gmach Teatru im. Juliusza Słowackiego, przez ponad sześć wieków tętniło życie jednego z najważniejszych ośrodków dobroczynności w dawnej Polsce. Mowa o monumentalnym kompleksie klasztorno-szpitalnym zakonu duchaków (Zakon Kanoników Regularnych od Świętego Ducha). Choć zabudowania te zostały bezpowrotnie zburzone pod koniec XIX wieku, dziś możemy podziwiać ich precyzyjną rekonstrukcję dzięki odlanej z brązu makiecie, która stanęła na Placu Świętego Ducha.

Kim byli duchacy i jak trafili do Krakowa?

Zakon św. Ducha został sprowadzony do Polski w 1220 roku przez biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża. Początkowo zakonnicy osiedlili się na podkrakowskim Prądniku, jednak już w 1244 roku biskup Jan Prandota przeniósł ich w pobliże murów obronnych Krakowa, w rejon dzisiejszego kościoła św. Krzyża. To właśnie tam powstał potężny szpitalny kompleks.

Duchacy byli pionierami opieki społecznej i medycznej. Prowadzili przytułek dla chorych, ubogich, starców oraz sierot. Co niezwykle postępowe jak na tamte czasy, zakonnicy prowadzili również tzw. „szpital podrzutków” – pierwsze okno życia dla niechcianych noworodków oraz oddział dla samotnych kobiet w ciąży. Przez stulecia kompleks ten był prawdziwym sercem krakowskiego miłosierdzia, utrzymywanym z nadań królewskich i mieszczańskich zapisów testamentowych.

Architektura zniszczonego kompleksu

Zabudowania duchackie tworzyły zwartą, ufortyfikowaną wyspę wewnątrz krakowskich murów. Najważniejszymi elementami kompleksu, które doskonale widać na prezentowanym modelu 3D, były:

• Kościół św. Ducha – gotycka, jednonawowa świątynia z charakterystyczną sylwetką, stanowiąca duchowe centrum całego założenia.
• Gmach szpitala (Dom Ubogich) – rozległy budynek, w którym zakonnicy oraz siostry duchaczki (żeńska gałąź zakonu) opiekowali się setkami potrzebujących.
• Klasztor duchaków – połączony z kościołem i zapleczem gospodarczym, tworzący zamknięty wirydarz.

Niestety, pod pod koniec XVIII wieku zakon duchaków uległ kasacie. Opuszczone i nieogrzewane budynki, przejęte przez miasto, zaczęły stopniowo niszczeć. Przekształcono je tymczasowo na koszary i magazyny, co tylko przyspieszyło degradację tej unikalnej, gotycko-renesansowej substancji zabytkowej.

Wielki spór o wyburzenie i protest Jana Matejki

W drugiej połowie XIX wieku dynamicznie rozwijający się Kraków potrzebował nowoczesnego teatru miejskiego. Jako idealną lokalizację radni wskazali Plac Świętego Ducha. Oznaczało to jednak konieczność całkowitego wyburzenia zniszczonych zabudowań poklasztornych. Decyzja ta wywołała jeden z najgłośniejszych sporów konserwatorskich w historii Polski.

Najbardziej zagorzałym obrońcą zabytków był wybitny malarz Jan Matejko. Artysta zaoferował nawet, że własnymi środkami sfinansuje renowację części gmachu i urządzi tam swoją pracownię, byle tylko ocalić historię. Gdy rada miasta odrzuciła jego propozycję i w 1892 roku rozpoczęła rozbiórkę, Matejko w geście najwyższego protestu zrzekł się honorowego obywatelstwa Krakowa i oświadczył, że nigdy więcej nie wystawi swoich obrazów w tym mieście. Mimo dramatycznej walki obrońców zabytków, kompleks duchacki zniknął z powierzchni ziemi, a na jego miejscu Jan Zawiejski wzniósł dzisiejszy teatr.

O makiecie prof. Karola Badyny

Pamięć o tym niezwykłym miejscu powróciła na Plac Świętego Ducha **28 listopada 2018 roku**, kiedy to uroczyście odsłonięto wykonaną z brązu makietę rekonstrukcyjną. Jej autorem jest ceniony krakowski rzeźbiarz, profesor tutejszej Akademii Sztuk Pięknych, **prof. Karol Badyna**. Rzeźba powstała na podstawie zachowanych XIX-wiecznych planów, rycin oraz nielicznych fotografii wykonanych tuż przed rozbiórką. Całość umieszczono na eleganckim granitowym postumencie. Projekt makiety uwzględnia potrzeby osób niewidomych – odpowiednia faktura i opisy pozwalają na poznawanie kształtów dawnego Krakowa poprzez dotyk.